سروش تبرستان
کنم آفرین بر نیاکان خویش ______ گزیده دلیران و پاکان خویش

 

سروده های آیینی

 

برگرفته از كتاب سوت و ناجش اثر محمدرضا گودرزي

 

الف: ترانه ی تیر ماه سیزده؛[1]    "لال با مو، لال بامو"

 

تیر ماه سیزده یا جشن تیرگان یکی از جشن های به جا مانده از باستان می باشد. آیین تیرماه سیزده در سیزدهمین روز از ماه تیر تقویم پروری ها (تقویم تبری) معادل 12 آبان هجری شمسی برگزار می شده است در کتب تاریخی جشن تیرِماه سیزده (تیرگان) را به حماسه آرش کمانگیر نسبت داده اند و اسطوره شناسان آن را به طلوع ستاره تیشتر (تیر) مرتبط دانسته اند این جشن به اندازه ی نوروز[2] یا بیشتر برای مردم پرور اهمیت داشته است و تا 25 یا30 سال گذشته در پرور برگزار می شده است. بر سردر خانه ها بابو (bâbu) یا مشعل روشن می کردند. صبح روز تیر ماه سیزده یک نفر که نامش "لال" بود همراه فرد دیگر به نام "لالِ مار" (lale mar) به در منازل می رفتند "لالِ مار" ترانه ی زیر را با صدای بلند می خواند.

در دست "لال" که هیچ حرف نمی زد ترکه ای به نام "شیش" (šiš) بود. یک نفر از اعضای خانه با شنیدن ترانه و صدای "لالِ مار" به درگاه می رسید و در را باز می کرد، لال چند ضربه ترکه به او می زد ضربات این شیش یا ترکه متبرّک یا شفا بخش پنداشته می شد. صاحبخانه مقداری تنقلات به لال می داد.

 

لال بامو، لال بامو

lâlë bâmo‚ lâl bâmo

لال آمد، لال آمد

 

لالِ کالِ بال بامو

lâle kâle bâl bâmo

لال بدون دست آمد

 

پار بارده امسال بامو

pâr bârde emsâl bâmo

پارسال رفت، امسال آمد

عِدِ هِمه سال بامو[3]

ëdë hame sâl bâmo

عید همه ساله آمد (نوروز تبری)

 

عُمره زمبه پر بال

omre zambe pere bâl

عمر را (ترکه می زنم) تا پر بار

 

زن ده زمبه پسر مار

zande zambe peser mâr

زن را (ترکه) می زنم تا پسر دار

 

اسب زمبه کاره مار

asbe zambe kâre mâr

اسب را می زنم تا دارای کره

 

گو رِه زمبه گوکِ مار

gore zambe guke mâr

گاو را می زنم تا صاحب گوساله

 

بووهه سال یَکبار

bavuhe sâle yak bâr

شود هر سال یک بار

 

لال بامو، لال بامو

lâl bâmo‚ lâl bâmo

لال آمد، لال آمد

 

پار بارده امسال بامو

pâr bârde emsâl bâmo

پارسال رفت، امسال آمد

 

اسبه پشلوال بامو

esbë pašelvâl bâmo

با شلوار پشمی سفید آمد

 

ون په لالِ مار بامو

ven pë lâle mâr bâmo

به همراهش "لالِ مار" آمد

 

ب: نوروز خوانی

نوروز خوانی[4] یکی از ترانه های آیینی این مرز و بوم است که در آستانه ی نوروز جمشیدی اجرا می شد. نوروز خوانان[5] پیام آوران بهار بودند که به کوی و برزن و درگاه خانه ها می رفتند و ترانه های نوروزی را می خواندند و صاحبخانه نیز به آنان هدیه ای را به عنوان مژده نوروزی می داد.

 

گال به گالستون بامو

گل به گلستان آمد

 باد بهارون بامو

 باد بهاران آمد

مژده هادین دوسِتون

 مژده دهید دوستان

 عِد بزرگون بامو

عید بزرگان آمد

نوروز سلطون بامو

نوروز سلطان آمد

صاب خانه ی باخادا

صاحبخانه ی با خدا

 اجر شما با خادا

اجر شما با خدا

 صد سِلام و سی علیک

صد سلام و سی علیک

مشدی جان سلامْ عَلِک

مشدی جان سلام علیک

مشدی جان مِروُن

مشدی جان مهربان

نیشتی اتاق میون

نشسته ای میان اتاق

دست دکون جیب درون

دست در جیبت کن

در بیور پنج تا قرون

پنج قران در بیاور

هاده ته نوروزه خون

و به نوروز خوان بده

بئوره خانا بدون[6]

 تا سپاسگزارم بگوید

 صِندوقچه سر بسته

صندوقچه ی سر بسته (منظور گهواره)

 دله دره گالدسته

 درون آن گلدسته ای است

کیوونی هنر دانه

کدبانو هنر دارد

 سالِه یک پسر دانه

سالی یک پسر دارد

 دوری ره دکُن دُنه

دوری را پر از برنج کن

 سرده دچین مِرغُنه

سرش را تخم مرغ بچین

 هاده ته نوروزه خون

و به نوروز خوان بده

بئوره خانا بدون

تا سپاسگزارم بگوید

 صندوقچه رِ خار هاکن

 صندوقچه را درست کن

روبرو قطار هاکن

و پشت سر هم قطار کن

گال به گالستون بامو

گل به گلستان آمد

باد بهارون بامو

باد بهاران آمد

 مژده هادین دوسِتون

مژده دهید دوستان

 نوروز سلطون بامو

 نوروز سلطان آمد

گال بشکفته بو بامو

گل شکفت و بوی آن آمد

نو باهار نو بامو

نو بهارِ نو آمد

اِی نو باهار ماوارک

ای نو بهار مبارک

 ای لاله زار ماوارک

ای لاله زار مبارک

 

 

 

روایت دیگر از نوروز خوانی

 

 باز باموئه نو باهار 

باز نوبهار آمد

 بلبل باموئه صدا

بلبل به صدا در آمد

کدبانو منی ددا

 کدبانو خواهر من

یخدون ده بَده صدا

صندوق چوبی را به صدا در بیاور

اَسکناس لا به لا

اسکناس لا به لا

یک تومن هاده آقا

یک تومن بده به آقا

 

 


 

1- در گویش پروری: تیرماه سِزده   tire mâh sëzde  

2- در برخی منابع از تیرماه سیزده با نام "نوروز تبری" یاد شده است.

٣- این مصراع قابل تأمّل است.

۴- نوروز خُنیnuruz xoni

۵- نوروز خُن nuruz xon

۶- خانا بدون xânâbëdon: خانه آبادان (به جای سپاسگزارم به کار می رود).

         _______________________________________________________                                      

  

مارك مره گندم هدا

اين ترانه يك داستان كوتاه است كه در آن چرخه ي معيشت كشاورزي- دامداري آن روز  به كودك آموزش داده مي شود و روش تهيه ي ماست و شير و نان نيز بيان شده است.

اين ترانه نسخه ي تبري "دويدم و دويدم، سر كوهي رسيدم"، مي باشد.

آسني سيم سيمي تا

âseni sim simi tâ

(بدون معنا)

 

مارك مره گندم  هدا

mârek mere gandem hedâ

مادرك به من گندم داد

 

گندم هدامه اَسّوره

gandeme hedâme assore

گندم را به آسياب دادم

 

اَسّو مره آرد هدا

asso mere ârd hedâ

آسياب به من آرد داد

 

آردِ هدامه لاكِ ره

ârde hedâme lâke re

آرد را به لاوك دادم

 

لاک مره خمير هدا

lâk mere xamir hedâ

لاوک به من خمير داد

 

خمير ده هدامه تندير ده

xamirde hedâme tandir de

خمير را به تنور دادم

 

تندير مره نون هدا

tandir mere nun hedâ

تنور به من نان داد

 

نون ده هدامه باغبون ده

nun de hedâme bâqbon de

نان را به باغبان دادم

 

باغبون مره رِسه هدا

bâqbon mere rëse hedâ

باغبان به من علف داد

 

رسه ره هدامه گولو ره

rëse re hedâme gulu re

علف را به گاو دادم

 

گولو مره شير هدا

gulu mere šir head

گاو به من شير داد

 

شير دهِ هدامه ملّاره

širde hedâme mollâre

شير را به ملّا دادم

 

ملّا مره كتاب هدا

mollâ mere ketâb hedâ

ملّا به من كتاب (قرآن) داد

 

الله مره نجات هدا

mere nejât hedâ allâ

الله مرا نجات داد

 

آسني سيم سيمي تا

âseni sim simi tâ

(بدون معنا)

 

مارك مره گندم هدا

mârek mere gandem hedâ

مادرك به من گندم داد

 

سروش ایرانیان
دراین وبلاگ کوشش خواهم کرد مطالبی درباره فرهنگ و آیین های باستانی و کهن نیاکانم در سامان البرز را منتشر نمایم .
نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :